Ver van huis, dicht bij Iona

Door Jan Jacobs, met de ervaringen van Veerle, Leen en Jeremy. Een kortere versie verschijnt in Iona Magazine.

Op de terugweg uit Zwitserland zitten we met z’n vieren in de auto en praten we na. Veerle, Leen, Jeremy en ik zijn naar Dornach geweest. We hebben workshops gevolgd, mensen ontmoet, samen gezongen en dingen uitgeprobeerd die we thuis niet zo snel zouden doen. Ik neem ons gesprek op. Wat heeft het ons gebracht? Wat vonden we raar? En vooral: wat willen we ermee doen als we weer op Iona zijn?

Van 2 tot 6 oktober waren we in het Goetheanum in Dornach, op een internationaal congres over inclusieve sociale ontwikkeling. Daar komen mensen uit verschillende landen samen die werken met mensen met een ondersteuningsvraag. Ze delen ervaringen over begeleiden, samenleven en gemeenschap vormen. De antroposofie is daarbij een gemeenschappelijke achtergrond, zoals ze dat ook is voor onze werking op Iona.

Het thema was ‘Overvloed en grenzen: overgangen als kansen’. Ik had er vooraf eerlijk gezegd niet veel bij stilgestaan, en toen ik het voor het eerst las, zei het me weinig. Tijdens de eerste lezing werd het thema verbonden met wat je in de natuur kunt waarnemen. Toen begon ik er zelf over na te denken. In de dagen daarna kwam het telkens terug: in de workshops, in onze gesprekken en in de vragen die we ons over Iona stelden.

Eerst gaan kijken

We vertrokken alle vier met een andere verwachting. Veerle werkt al meer dan twintig jaar op Iona en vond dat het nu de moment was om dit mee te maken. Leen wilde graag een keer gaan voor ze met pensioen gaat. Ze was benieuwd naar het Goetheanum en wilde zich wat meer onderdompelen in de antroposofische wereld.

Jeremy wilde al langer naar Dornach, maar had ook zijn twijfels. Die antroposofische achtergrond voelde voor hem soms als een ver-van-mijn-bedshow. Hij wilde onderzoeken hoe dat past bij zijn werk op Iona.

Op de terugweg vertelde hij dat hij meer had herkend dan verwacht. Het zingen, het ritme, de manier waarop mensen met elkaar omgaan.

“Dat doe ik op Iona al jaren. Ik had er alleen nooit het woord antroposofie op geplakt.”

Jeremy

Hij merkte hoeveel er al verweven zit in zijn manier van begeleiden. Het gesprek ging daardoor al snel over wat er op Iona gebeurt zonder dat we het iedere keer benoemen. Samen zingen, aandacht hebben voor het verloop van een dag, je verbonden voelen met de mensen met wie je samenleeft en werkt. Voor Jeremy was dat een van de belangrijkste dingen die hij meenam.

Je hoeft niet eerst alles te weten

Veerle had vooraf wel een beeld van de mensen die ze zou ontmoeten. Een beetje zweverig misschien? En ja, er liepen mensen rond die aan dat beeld voldeden. Maar vooral voelde ze zich welkom en op haar gemak. Ze had zich voorgenomen om zich open te stellen en het op zich te laten afkomen.

Ze raakte aan de praat met mensen uit andere landen die ze in het dagelijkse leven waarschijnlijk nooit zou aanspreken. Nu hadden ze meteen iets om over te praten. Hoe werken jullie? Wat vinden jullie belangrijk? Waar lopen jullie op vast?

Leen vertelde dat het gevoel erbij te horen in de loop van de dagen groeide. Vooral het samen zingen deed veel. Je kent elkaar nog nauwelijks, maar je zingt samen een lied. Je doet je best, je hoort de stemmen rondom je en merkt dat iedereen meedoet. Dat gevoel van gemeenschap herkende ze van Iona.

Je hoeft dus niet met een hoofd vol kennis naar Dornach te vertrekken. Nieuwsgierigheid helpt wel, en de bereidheid om iets te proberen, ook als je nog niet goed weet wat je ervan moet denken.

Ik zie meestal wat er nog allemaal kan

Tijdens ons gesprek vroeg ik of we in ons leven vooral de grenzen zien, of vooral de mogelijkheden. Bij mij is het meestal dat laatste. Ik zie bijna altijd wel iets wat nog kan: een nieuw idee, een kans, iets om aan te beginnen. Waar mijn mogelijkheden ophouden, daar ben ik minder mee bezig. Misschien heb ik juist wat meer begrenzing nodig.

Voor iemand die in zijn leven voortdurend op beperkingen botst, kan dat heel anders zijn. Wanneer je vaak hoort wat er niet kan, of zelf ervaart hoe moeilijk iets is, raakt wat wél mogelijk is soms uit beeld.

Dat bracht ons bij de kinderen en bewoners op Iona. Natuurlijk zijn er grenzen. Er zijn dingen die moeilijk gaan en situaties waarin ondersteuning nodig is. Maar waar kijken we het eerst naar? Naar wat iemand niet kan? Of vragen we ook wat die persoon graag zou willen doen en hoe we daar samen een begin mee kunnen maken?

In een gesprek met iemand uit een andere zorggemeenschap ging het over bewoners de kans geven om iets te proberen waarvan anderen vooraf denken: oei, gaat dat wel lukken? Dat bleef bij mij hangen. Hoeveel ruimte geven we iemand om zelf iets te ontdekken, ook wanneer wij nog niet zeker zijn van de uitkomst?

Daar moeten we telkens samen over nadenken. Wat wil de bewoner? Welke ondersteuning is nodig? Waar zit het risico? En wat zou die ervaring voor hem of haar kunnen betekenen? Onze bezorgdheid mag meewegen, en de wens van de bewoner om iets te proberen ook.

Wanneer helpt een afspraak nog?

Grenzen kunnen ook veel mogelijk maken. Een duidelijk ritme kan rust geven. Een afspraak zorgt ervoor dat je weet waar je aan toe bent. Van daaruit durf je misschien een volgende stap te zetten.

In een leefgroep is dat zoeken. Je hebt verschillende kinderen of bewoners, ieder met eigen wensen en noden, en je moet het samen laten werken. Dan heb je structuur nodig. Tegelijk wil je blijven zien wat er voor ieder afzonderlijk mogelijk is.

Voor mij zit daar een vraag die we ons op Iona geregeld mogen stellen: helpt deze afspraak nog bij wat we willen bereiken? Geeft ze rust, veiligheid of ruimte? Of bestaat ze vooral nog omdat we het altijd zo gedaan hebben?

Bij medewerkers speelt dat ook. We hebben op Iona veel autonomie. Je kunt veel zelf beslissen en je eigen werk mee vormgeven. Velen noemen dat een sterkte van Iona. Maar vrijheid kan ook lastig worden wanneer je niet goed weet wat er van je verwacht wordt.

Waar helpt die autonomie ons vooruit? En waar blijven mensen zoeken omdat er te weinig richting is? Als directeur moet ik daar ook naar kijken. Wanneer moet ik duidelijker zijn, en wanneer laat ik beter ruimte zodat mensen zelf hun weg vinden? Daar wil ik verder over nadenken, samen met de mensen die dat iedere dag in hun werk ervaren.

Samen de digitale wereld in

Die zoektocht tussen beschermen en ruimte geven kwam heel concreet terug in de workshop over sociale media, die Veerle en Jeremy samen volgden. Ze hoopten op tips voor hun werk. Tijdens de gesprekken merkten ze dat we op Iona zelf al heel wat ervaring hebben om met anderen te delen. Ze hebben er onze manier van werken en onze afspraken toegelicht.

Een belangrijk punt was het samen ontdekken. Regels over schermen en sociale media zijn nodig, maar je moet daarnaast ook naast iemand gaan zitten. Wat bekijk je graag? Wat trekt je aandacht? Wat begrijp je niet?

Sommige kinderen worden overweldigd door wat ze op een scherm zien. Dan helpt het dat iemand meekijkt en probeert uit te leggen wat er gebeurt. En als een kind meer wil ontdekken, kunnen we samen bekijken hoe dat kan.

Wat iemand aankan, lees je niet zomaar af aan de leeftijd. Je moet die persoon kennen. Wat begrijpt hij of zij al? Wat roept spanning op? Waar is begeleiding nodig? Dat vraagt tijd en aandacht.

In de workshop ging het ook over het belang van andere ervaringen: dingen maken, buiten zijn, bewegen en mensen ontmoeten. Veerle en Jeremy vonden het belangrijk dat dat voldoende plaats blijft krijgen. Daar doen kinderen ervaringen op die ze meenemen wanneer ze de digitale wereld verkennen.

Leen heeft aan een boom geproefd

Over buiten zijn had Leen ook iets te vertellen. Ze volgde een workshop natuurobservatie. In het bos, bij bloemen en aan een rivier stond ze lang stil bij wat ze kon waarnemen. Kijken, luisteren, voelen, ruiken en proeven. Heel letterlijk, want ze heeft aan een boom en aan bloemen geproefd.

Thuis zou ze dat nooit doen. Daar kreeg ze de uitnodiging om het te ervaren, en ze ging erop in.

Wat ze vooral wil meenemen naar Iona, is het aandachtig kijken naar wat er al rondom ons is. Daar hoeven we niet ver voor te reizen. Je kunt met een of twee kinderen naar buiten gaan en ergens wat langer blijven. Wat hoor je? Wat voel je? Wat valt je op?

Leen wil dat proberen. “En nee, ik ga niemand verplichten om aan een boom te likken,” zei ze er op de terugweg voor alle duidelijkheid bij.

Vertrouwen dat de ander vangt

Tijdens ons gesprek kwamen ook de ervaringen uit de euritmie aan bod. Euritmie is een bewegingskunst uit de antroposofie, waarin je met ritme, ruimte en elkaar aan de slag gaat. Veerle had voor die workshop gekozen omdat ze graag beweegt en openstond voor iets nieuws. Er werd geoefend met ritme, afstand en afstemming op elkaar.

Bij oefeningen met stokken en ballen moest je erop vertrouwen dat de ander klaarstond om iets op te vangen. Je kon niet alles tegelijk zien. Eerst lukte dat niet zo goed. Je moest samen het ritme vinden en je aandacht bij de groep houden.

Ook daar kwamen grenzen heel voelbaar terug. Wat gebeurt er wanneer iemand dichterbij komt? Hoeveel afstand voelt prettig? Hoe beweeg je samen zonder elkaar voor de voeten te lopen?

Bij een oefening met een hand op de schouder ging het goed, tot er plots twee bekenden tegenover elkaar stonden. Toen werd het ongemakkelijk en volgde er een lachbui. Het duurde even voor iedereen weer verder kon.

Op de terugweg werd ook eerlijk gezegd dat sommige bewegingen wat raar aanvoelden. Wat sta ik hier nu eigenlijk te doen? Tegelijk had de groep ervaren wat het samen bewegen, het ritme en het vertrouwen deden. Die twee reacties kunnen gerust naast elkaar bestaan.

Mijn eigen werk bekijken

Zelf volgde ik workshops over biografisch werk en authentiek leiderschap. Die combinatie werkte voor mij goed. Bij biografisch werk kijk je naar je levensverhaal. Welke periodes heb je doorgemaakt? Wat heeft je gevormd? En hoe kijk je daar nu op terug?

We verkenden een model met levensfasen van zeven jaar. Dat gaf me een manier om over mijn eigen leven na te denken en verbanden te onderzoeken. Het gaf me ook ideeën om naar de levensverhalen van bewoners te kijken. Wat heeft iemand meegemaakt? In welke periode van het leven zit die persoon? Wat houdt hem of haar nu bezig?

In de workshop over leiderschap ging het vervolgens over hoe je als persoon leidinggeeft. Wat neem je van jezelf mee in je werk? En wie wil je zijn als leidinggevende?

We werkten onder meer rond onze angsten. Waar zie ik tegenop? Welke situatie ga ik liever uit de weg? En zit daar misschien net iets waar ik mee aan de slag moet?

Voor mij was dat een verfrissende manier om naar mijn eigen werk te kijken. Ik zie graag mogelijkheden en ga graag vooruit. Maar soms vraagt vooruitgaan dat je iets onder ogen ziet waar je liever omheen loopt. Daar wil ik verder mee, ook in mijn werk als directeur.

Niet alles paste bij iedereen

Jeremy vertelde ook over een andere workshop, rond sociaal-psychiatrisch werk. Op papier leek die hem heel interessant: de aandacht zou gaan naar wat er bij jezelf als begeleider gebeurt. In de praktijk vond hij het te zweverig en minder bruikbaar dan hij had gehoopt.

Dat hebben we ook besproken. Je gaat naar zo’n congres met verwachtingen, maar je weet vooraf niet wat je zult tegenkomen. De ene workshop sluit beter aan dan de andere. Soms krijg je een idee waar je meteen mee verder kunt. Soms blijft er een vraag hangen. En soms spreekt iets je gewoon niet aan.

Zouden we collega’s aanraden om ook te gaan? Ja, daar waren we het over eens. Ook als je die antroposofische wereld nog niet zo goed kent. Je moet er wel zelf zin in hebben en je ervoor kunnen openstellen. Voor Veerle was die moment nu gekomen, na meer dan twintig jaar op Iona. Een paar jaar eerder had ze er misschien anders over gedacht.

Terug naar huis

Ik vroeg ook hoe het was om zo samen op reis te zijn, met collega’s en met je directeur. We hadden veel plezier gehad en elkaar op een andere manier leren kennen. In het gesprek kwam terug hoe fijn het was dat iedereen gewoon zichzelf kon zijn.

Ik kijk daar zelf altijd naar uit. Op Iona zien we elkaar vaak terwijl er iets moet gebeuren. Onderweg is er tijd om door te praten. Je hoort wat iemand bezighoudt, deelt iets van jezelf en lacht samen. Dat waren ook belangrijke dagen voor ons als collega’s.

Op de terugweg ging het gesprek intussen weer alle kanten uit. Over wat we hadden meegemaakt, wie we een volgende keer zouden aanraden om te gaan en hoe het eten was bevallen. Ook daarover waren er nog een paar opmerkingen. We waren nog niet uitgepraat.

Goesting om een volgende keer mee te gaan? Spreek Veerle, Leen, Jeremy of Jan gerust aan. En binnenkort hoor je ons vieren in de podcast.

Meer over het congres bij de Section for Inclusive Social Development van het Goetheanum.